روند ثبت آثار تاریخی کشور در فهرست میراث جهانی یونسکو در سال های اخیر روند شتابانی داشته است به گونه ای که ۳۰ اثر از ۳۶ اثر جهانی ایران در دولت های نهم و دهم ثبت جهانی شدند.

کنوانسیون میراث جهانی یونسکو در ۱۹۷۲ با هدف حفظ آثار تاریخی،طبیعی و فرهنگی بشریت برای آیندگان تدوین شد و از این رو آثاری که اهمیت جهانی دارند، فارغ از نژاد، مذهب و ملیت و در صورت برخورداری از استانداردهای تدوین شده، در این فهرست ثبت می شوند.
یونسکو به دلیل وفور پرونده های ارسالی از سوی کشورهای عضو برای ثبت جهانی آثار میراث فرهنگی ملموس اعم از میراث طبیعی و تاریخی محدودیت هایی را اعمال کرده و برای هر کشور سهمیه ای در نظر گرفته است.
سهم ایران در فهرست میراث ملموس شامل دو پرونده است که با وجود این محدودیت دست اندرکاران میراث فرهنگی کشور در هشت سال گذشته موفق شدند آثار قابل توجهی را در هر دو بخش میراث ملموس و ناملموس به ثبت برسانند.
اکنون در بخش میراث جهانی ملموس یونسکو ۱۶ اثر از ایران به ثبت جهانی رسیده است که ۱۰ پرونده از این آثار در دولت های نهم و دهم به این فهرست اضافه شدند و می توان گفت که این فهرست در هشت اخیر بلندتر شد.
روند جهانی شدن میراث فرهنگی ایران در یونسکو از سال ۱۹۷۹ میلادی کلید خورد و
«چغازنبیل» در استان خوزستان، «میدان نقش جهان» در اصفهان و «تخت جمشید« در استان فارس در این فهرست ماندگار شدند.
وقوع جنگ تحمیلی علیه ملت ایران، روند جهانی شدن آثار ایرانی را متوقف کرد و پس از سه دهه باز موضوع ثبت آثار تاریخی ایران در دستور کار دست اندرکاران میراث فرهنگی کشور قرار گرفت؛ از این رو در سال ۲۰۰۳ «تخت سلیمان» در استان آذربایجان غربی و دو پرونده «بم و منظر فرهنگی آن» استان کرمان و «پاسارگاد» در استان فارس در سال ۲۰۰۴ به این فهرست اضافه شدند.
از این تاریخ به بعد و با روی کار آمدن دولت نهم، به ترتیب «گنبد سلطانیه» استان زنجان و «سنگ نبشته بیستون» استان کرمانشاه جهانی شدند.
وفور آثار تاریخی در ایران و وقفه ای که در دوران جنگ تحمیلی در روند ثبت آثار ایرانی در فهرست میراث جهانی صورت گرفته بود، سبب شد تا کارشناسان ایرانی ابتکار عمل را در دست گیرند و مبتکر «پرونده های زنجیره ای ثبت» در یونسکو باشند.
در این رویکرد جدید که سبب شد ثبت جهانی آثار ایرانی با سرعت بیشتری در یونسکو پیگیری شود، آثار مشابه در قالب یک پرونده گردآوری و ارایه می شدند.
«مجموعه کلیساهای آذربایجان (قره کلیسا، سن استپانوس، مریم مقدس)»، «سازه های آبی شوشتر (بند میزان، برج کلاه فرنگی، رودخانه دست کند گرگر، پل بند گرگر، مجموعه آبشارها و آسیابهای آبی، بند برج عیار و نیایشگاه صابئین، بند ماهی بازان شوشتر (بند خداآفرین)، قلعه سلاسل، کانال داریون،
پل بند شادروان، بند خاک، پل بند لشکر و پل شاه علی، بند شرابدار)» و «باغ های ایرانی (پاسارگاد، ارم، فین، شازده، چهلستون، عباس آباد، دولت آباد، پهلوان پور، اکبریه)» نمونه موفق این رویکرد ایران است که سبب شد آثار متعددی از ایران در قالب یک پرونده ثبت جهانی شوند.
«مجموعه بازار تاریخی تبریز» به عنوان بزرگترین بازار سرپوشیده جهان، «آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی» به عنوان بنیانگذار حکومت شیعی در جهان، «مسجد جامع اصفهان» به عنوان یک نمونه ممتاز از معماری اسلامی و نماد مسجد ایرانی به همراه «برج گنبد قابوس» به عنوان بلندترین برج آجری جهان دیگر آثاری هستند که در فهرست میراث جهانی ماندگار شدند.
در سی و هفتیمن اجلاس کمیته میراث جهانی که در کامبوج در حال برگزاری است، ایران دو پرونده «کاخ گلستان» و «منظر فرهنگی میمند» را ارایه کرده که از این میان «کاخ گلستان» تاکنون توانسته است به فهرست میراث جهانی یونسکو بپیوندد.
«سیدمسعود علویان صدر» معاون سابق میراث فرهنگی کشور با یادآوری اینکه دولت نهم از ابتدا بر اعتلای فرهنگ و هویت ایران در جهان تاکید داشت، از ثبت جهانی آثار ایرانی به عنوان یکی از مهمترین اقدامات برای رسیدن به این هدف یاد می کند.
به گفته وی، برای موفقیت در ثبت جهانی آثار، گروه های علمی و تخصصی در کشور استان ها شکل گرفت و کارشناسان میراث فرهنگی با تکیه بر یک خودباوری کار را به پیش بردند که نتیجه آن ثبت آثار متعدد ایران در یونسکو بود.
به گفته وی، ثبت جهانی یک اثر تنها ثبت یک نام نیست، بلکه یک پروسه علمی و تخصصی است و در کنار فعالیت های تدوین پرونده باید اقدامات تخصصی و استاندارد حفاظت و مرمت در تمام ابعاد شکل گیرد.
علویان صدر می گوید که ثبت جهانی آثار ایرانی به یک کلاس درس تخصصی برای فعالان میراث فرهنگی کشور تبدیل شد تا استانداردسازی حفاظت و مرمت را آن هم در بعد جهانی تجربه و روش کار خود را بویژه در استان ها تغییر دهند.
وی چندی پیش در مراسمی که با هدف نکوداشت موفقیت ایران در ثبت جهانی آثار خود برگزار شده بود، تاکید کرد: تهیه پرونده های زنجیره ای برای آثار تاریخی ابتکار ایران در یونسکو بود و هر کشوری جرات نمی کند به این حوزه تخصصی ورود کند.
به گفته علویان صدر، اکنون ایران صاحب سبکی جدید در ثبت جهانی میراث خود در یونسکو است و دیگر فراتر از ثبت آثار عمل می کند و حضور مقتدرانه ای در این نهاد فرهنگی و بین المللی دارد.
عضویت ایران در کمیته بین الدول حوزه میراث ناملموس یونسکو، داشتن حق رای در این کمیته، عضویت در ارزیابی پرونده های میراث ناملموس و نیز راه اندازی مرکز میراث ناملموس یونسکو در ایران از دیگر دستاوردهایی است که روند جهانی شدن آثار ایرانی برای کشورمان به همراه داشته است.
ایران برای اجلاس سال آینده کمیته میراث جهانی یونسکو، دو پرونده «شهر شوش» و «شهر سوخته» را آماده کرده است که باید در اجلاسیه امسال یونسکو مورد تایید قرار گیرند تا گزینه های نهایی ایران برای سال ۱۳۹۳ باشند.
در کنار موفقیت هایی که ایران در ثبت جهانی آثار خود در سال های اخیر کسب کرده است، نباید از فهرست انتظار آثاری که هنوز ثبت جهانی نشده اند، به سادگی گذشت.
این فهرست بلند آثار فخری در حوزه میراث طبیعی و تاریخی کشور را در بر می گیرد که از تنوع اقلیمی و آب و هوایی این سرزمین و تعدد میراث تاریخی آن ناشی می شود.
اینکه هنوز هیچ اثر طبیعی از ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت جهانی نشده اند نیز حایز اهمیت است که تهیه پرونده های آن نیازمند نهادهای مرتبط با موضوع محیط زیست و منابع طبیعی است.
کوه دماوند، کوه سبلان، جنگل های ارسباران و کاسپین، جزیره قشم، جنگل های حرا، کلوت شهداد و تعدادی از پارک های ملی در کنار آثار تاریخی قصر شیرین و طاق بستان، تپه های سلیک کاشان، بیشاپور فارس، کوه خواجه در سیستان و بافت تاریخی شهرهای یزد و میبد در استان یزد از جمله آثاری هستند که برای حضور در فهرست جهانی به انتظار نشسته اند.
انتظار می رود که نوار جهانی شدن آثار طبیعی و تاریخی ایران با پایان دولت دهم منقطع نشود و کارشناسان این حوزه با قوت بیشتر و با تکیه بر تجارب گذشته این مسیر را ادامه دهند.